PROJEKTY REALIZOWANE

 

Zadanie Publiczne 2018 r.:

 

„Opór przeciwko okupantom.

Tajne nauczanie w latach 1939-1944

na terenie Przemyśla i powiatu przemyskiego”

 

Projekt dofinansowany jest w ramach zadania publicznego
„Wspieranie działań archiwalnych 2018. Nabór II” przez Naczelną Dyrekcję Archiwów Państwowych w Warszawie

(umowa nr 4/WDA-II_2018 z dnia 31 lipca 2018 r.)

 

logo1-2_pl

 

Termin realizacji projektu

Projekt realizowany jest od 1.08.2018 r. do 31.12.2018 r. (5 miesięcy)

 

Zakładane cele realizacji zadania publicznego

 

Głównym celem zadania jest opracowanie, udostępnianie oraz konserwacja i zabezpieczanie materiałów archiwalnych dotyczących szkolnictwa w okresie II wojny światowej na terenie Przemyśla i powiatu przemyskiego.

 

Cele szczegółowe zadania to:

1) Opracowanie archiwaliów obejmujące wydzielenie, uporządkowanie oraz opisanie poszczególnych jednostek archiwalnych. Następnie materiały są poddawane analizie w celu ich systematyzacji, wyłonieniu układu i podziału ich na kolejne serie i podserie. Na koniec sporządzony zostanie inwentarz archiwalny. Powstanie określona ewidencja (książkowy inwentarz archiwalny), która przyczyni się do łatwego udostępniania i wiedzy o archiwaliach.

2) Zabezpieczenie i konserwacja materiałów archiwalnych znajdujących się w szczególnie złym stanie fizycznym, które obejmować będą głównie tzw. konserwację zachowawczą, zabezpieczającą. Zabezpieczenie i konserwacja polegać będzie na dokonaniu oczyszczenia mechanicznego, usunięciu metalowych łączników, zastosowaniu opakowania ochronnego (koszulki, teczki, pudła), a także na wykonaniu oczyszczenia mechanicznego kart, okładzin, oraz wzmocnieniu strukturalnym kart, podklejeniu i reperacji uszkodzeń przy użyciu materiałów atestowanych, jak również na dezynfekcji całości materiałów archiwalnych w komorze próżniowej.

3) Udostępnienie materiałów archiwalnych użytkownikom w postaci fizycznej (wersja „papierowa”) i cyfrowej (wersja „elektroniczna”). Materiały archiwalne będą bezpłatnie dostępne dla korzystających w archiwum Południowo-Wschodniego Instytutu Naukowego oraz na stronie internetowej www.pwin.pl w zakładce „Archiwistyka społeczna”.

 

Krótki opis zadania publicznego

 

W ramach projektu zamierzamy opracować oraz poddać niezbędnym zabiegom konserwatorskim i zabezpieczeniu akta dotyczące tajnego nauczania w latach 1939-1944 na terenie Przemyśla i powiatu przemyskiego w okresie okupacji sowieckiej i niemieckiej. Nadmieniamy, że miasto Przemyśl i powiat przemyski z okresu II Rzeczypospolitej został po 17 września 1939 r. (na mocy układu Ribbentrop-Mołotow) podzielony na dwie strefy okupacyjne wzdłuż rzeki San.

Przewidziane do opracowania akta zostały zebrane w latach 60. i 70. XX w. przez pracowników i współpracowników byłej Stacji Naukowej Polskie Towarzystwo Historyczne w Przemyślu wśród żyjących wówczas byłych nauczycieli tajnego nauczania w postaci ankiet i relacji. Materiały te po jego likwidacji w 1990 roku, zostały przejęte na własność przez Południowo-Wschodni Instytut Naukowy w Przemyślu i wstępnie zabezpieczone i uporządkowane przez byłego pracownika Stacji Naukowej, obecnego dyrektora Południowo-Wschodniego Instytutu Naukowego dr. Stanisława Stępnia, który do kolekcji tej dodał nowe materiały pozyskane od różnych osób prywatnych.

Zebranym archiwaliom nadano nazwę „Materiały dotyczące tajnego nauczania w okresie II wojny światowej”. Akta obejmują 70 j.a, co stanowi 0,50 m.b. Ich zakres chronologiczny to lata 1939-1945, natomiast zakres terytorialny to obszar powiatu przemyskiego. Mają one postać akt luźnych, poszytów, bądź ksiąg. W przeważającej mierze są zapisane w języku polskim i niemieckim. Część z nich napisana jest również w języku rosyjskim oraz ukraińskim.

W skład opracowywanych archiwaliów wchodzą: kroniki szkół wiejskich, ankiety zbierane wśród nauczycieli biorących udział w tajnym nauczaniu, ich wspomnienia i relacje z tamtego okresu, wyciągi z protokołów egzaminu dojrzałości tajnego nauczania z różnych szkół oraz korespondencja dotycząca tajnego nauczania w Polsce w latach 1939-1944. Archiwalia charakteryzują się dużym stopniem zniszczenia. są silnie zabrudzone, zawilgocone, dlatego będą wymagały różnorodnych zabiegów konserwatorskich. Dokumenty będą uporządkowane i opracowane zgodnie z wytycznymi dotyczącymi porządkowania archiwaliów wymaganymi przez Naczelną Dyrekcję Archiwów Państwowych. Następnie zostanie sporządzony inwentarz archiwalny. We wstępie do inwentarza omówione zostaną: dzieje ustrojowe twórcy zespołu archiwalnego, dzieje zespołu, charakterystyka archiwalna zespołu, zawartość zespołu, analiza metod porządkowania zespołu.

Efekty zadania będą bezpłatnie dostępne w postaci elektronicznej na stronie internetowej www.pwin.pl, w odrębnej zakładce „Archiwistyka społeczna”.

 

Miejscem realizacji zadania jest siedziba PWIN w Przemyślu.

 

Grup adresatów zadania publicznego

 

Uwzględniając udostępnianie materiałów archiwalnych za pośrednictwem strony internetowej PWIN w Przemyślu, odbiorcami zadania będą wszyscy zainteresowani oporem społeczeństwa polskiego przeciwko okupantom (ZSRR i III Rzeszy) w okresie II wojny światowej. W sposób szczególny wśród grup odbiorców zrealizowanego zadania bezpośrednimi bądź pośrednimi odbiorcami będą:

a) pracownicy naukowi;

b) archiwiści;

c) badacze historii regionalnej;

d) historycy oświaty i kultury;

e) studenci.

Opis poszczególnych działań w zakresie realizacji zadania publicznego

 

Realizacja projektu obejmuje następujące działania:

 

1) Zakup materiałów do archiwizacji i konserwacji, materiałów biurowych oraz nośników cyfrowych (zakup materiałów archiwizacyjnych oraz nośników cyfrowych: teczki A4, teczki duże niewymiarowe, zakup materiałów do konserwacji archiwaliów i materiałów biurowych (papier, taśmy, kleje, zakreślacze, flamastry itp.).

 

2) Opracowanie materiałów archiwalnych:

a) studia wstępne polegające na zapoznaniu się z dokumentacją będącą przedmiotem prac porządkowych;

b) uformowanie jednostek archiwalnych i ich paginacja;

c) systematyzacja akt (uformowanie serii i nadanie układu wewnętrznego aktom);

d) opisanie na teczce zawartości jednostki archiwalnej; Zapisywane elementy to: nazwa zespołu, tytuł jednostki, daty skrajne jednostki i nadana jej po ostatecznym uporządkowaniu sygnatura archiwalna;

e) przygotowanie inwentarza w postaci elektronicznej; Inwentarz będzie zawierał wstęp i część właściwą, czyli wykaz zinwentaryzowanych jednostek archiwalnych; We wstępie do inwentarza omówione zostaną: dzieje ustrojowe twórcy zespołu archiwalnego, dzieje zespołu, charakterystyka archiwalna zespołu, zawartość zespołu, analiza metod porządkowania zespołu; Wykaz zinwentaryzowanych jednostek będzie zawierał: sygnaturę, tytuł jednostki, daty skrajne jednostki, język materiałów archiwalnych, forma zewnętrzna jednostki, stan fizyczny, liczba stron;

f) indeksacja dokumentów (sporządzenie indeksu osobowego – wykaz osób zaangażowanych w tajne nauczanie na terenie Przemyśla i powiatu przemyskiego oraz indeksu miejscowości objętych tajnym nauczaniem).

 

3) Zabezpieczenie i konserwacja materiałów archiwalnych:

a) ocena stanu zachowania zasobu oraz poszczególnych jednostek aktowych, ustalenie i precyzowanie potrzeb, zaplanowanie prac – w PWIN;

b) usunięcie metalowych łączników, wstępne oczyszczenie, osuszenie poszczególnych dokumentów (70 j.a, 0, 50 mb akt) – PWIN;

c) uzupełnienie ubytków poprzez podklejenie brakujących fragmentów (20 j.a) – PWIN;

d) dezynfekcja w komorze próżniowej przez gazowanie czyli fumigację tlenkiem etylenu o handlowej nazwie Gaz „S-9” (70 j.a, 0, 50 mb akt);

e) umieszczenie dokumentów w opakowaniach ochronnych wykonanych z bezkwasowych materiałów – teczki oraz pudła w PWIN (70 j.a, 0, 50 mb akt).

 

4) Udostępnianie materiałów archiwalnych:

a) efekty zadania publicznego będą bezpłatnie dostępne dla korzystających postaci „papierowej” w siedzibie PWIN w Przemyślu (Biblioteka Naukowa PWIN - w archiwum społeczne);

b) efekty zadania publicznego będą bezpłatnie dostępne w postaci „elektronicznej” na stronie internetowej Instytutu www.pwin.pl, w odrębnej zakładce „Archiwistyka społeczna”.

 

Zespół odpowiedzialny za realizację zadania

 

Podstawową kadrą realizującą zadanie są pracownicy i współpracownicy Południowo-Wschodniego Instytutu Naukowego w Przemyślu. W szczególności:

a) dr Stanisław Stępień – historyk, dyrektor Południowo-Wschodniego Instytutu Naukowego w Przemyślu; koordynator projektu;

b) mgr Bogumiła Kowal – historyk archiwista;

c) mgr Anna Zelwak – filolog;

d) mgr Ryszard Łamasz – kierownik biura PWIN w Przemyślu, specjalista ds. marketingu i komunikacji.

 

W razie potrzeby Instytut może zatrudnić do realizacji niniejszego zadania także innych specjalistów.

 

Planowane rezultaty zadania publicznego:

 

W ramach realizacji zadania publicznego osiągnięte zostaną następujące rezultaty:

1) Inwentarz archiwalny w wersji papierowej – zachowany zostanie w Bibliotece Naukowej Instytutu w archiwum społecznym PWIN.

2) Inwentarz archiwalny wersji elektronicznej – umieszczony będzie na stronie internetowej Instytutu: www.pwin.pl.

 

Osiągnięte efekty realizowanego zadania publicznego będą bezpłatnie udostępniane w postaci „papierowej” w Bibliotece Naukowej Instytutu w archiwum społecznym Instytut natomiast w wersji „elektronicznej” na stronie internetowej PWIN www.pwin.pl w odrębnej zakładce „Archiwistyka społeczna.

 

Uwagi uzupełniające

 

Projekt „Opór przeciwko okupantom. Tajne nauczanie w latach 1939-1944 na terenie Przemyśla i powiatu przemyskiego” dotyczy opracowania, poddania konserwacji i zabezpieczenia orazudostępnienie materiałów archiwalnych dotyczących szkolnictwa i tajnego nauczania w na terenie Przemyśla i powiatu przemyskiego, który w okresie II wojny światowej, po 17 września 1939 r., na mocy układu Ribbentrop-Mołotow, został podzielony wzdłuż rzeki San na dwie strefy okupacyjne: sowiecką i niemiecką. Później przechodził raz pod okupację niemiecką w 1941 r., a następnie sowiecką w roku 1944.

 

Wybuch II wojny światowej doprowadził do likwidacji szkół polskich zarówno na terenach włączonych do III Rzeszy, jak i do Związku Radzieckiego. Jedną z form oporu stało się wówczas powołanie do życia już w X 1939 Tajnej Organizacji Nauczycielskiej. Jej podstawowym celem stało się stworzenie konspiracyjnego systemu nauczania w postaci tzw. tajnych kompletów, bezwzględnie zwalczanych przez zarówno niemieckie, jak i sowieckie władze okupacyjne. Nauczyciele zbierali wówczas tajne komplety, w których nauczano grupy dzieci w domach prywatnych w miastach oraz na wsiach. Nie zachowały się natomiast informacje dotyczące tajnego nauczania na terenach powiatu przemyskiego. Dlatego też opracowanie, konserwacja, a następnie udostępnienie archiwaliów dotyczących tajnego nauczania w niewielkich miejscowościach powiatu przemyskiego niewątpliwie przyczyni się do powiększenia informacji dotyczących tego okresu. Dofinansowanie tego zadania publicznego przyczyni się do podwyższenia standardu jego wykonania poprzez możliwość przeprowadzenia kompleksowego opracowania, sporządzenie indeksów oraz konserwacji.

 

Konieczność wykonania zadania wynika z następujących faktów:

1) Poprzez opracowanie archiwaliów dotyczących tajnego nauczania w czasie II wojny światowej pragniemy zapobiec rozproszeniu, bądź fizycznemu zniszczeniu cennych dla historii regionu i Polski archiwaliów;

2) Ponieważ część akt znajduje w złym stanie fizycznym (zawilgocone, zmurszałe kartki, mające liczne ubytki) dlatego w celu udostępnienia ich użytkownikom, w ramach projektu są one poddawane wielorakim zabiegom konserwatorskim (wstępne oczyszczenie, osuszenie poszczególnych dokumentów, uzupełnienie ubytków poprzez podklejenie brakujących fragmentów, zabezpieczenie dokumentów przez umieszczenie w opakowaniach ochronnych wykonanych z bezkwasowych materiałów). Ponadto materiały archiwalne zostaną również poddane dezynfekcji w komorze próżniowej.

3) Bezpłatne udostępnienie szerokiemu gronu badaczy archiwaliów dotyczących szkolnictwa w okresie II wojny światowej na terenie powiatu przemyskiego w siedzibie PWIN oraz w postaci elektronicznej na stronie internetowej umożliwi ukazanie w nowym świetle tajnego nauczania na terenie powiatu przemyskiego. Wpłyną na to niewątpliwie relacje nieżyjących już dzisiaj nauczycieli, a także kroniki szkół wiejskich.