Krzysztof Dawid Majus

 
Wielkie Oczy.
Studia z dziejów wieloetnicznego galicyjskiego miasteczka




Przemyśl 2013, s.560

ISBN 978-83-60374-14-6

cena: 40,00 zł

 

Publikacja dofinansowana ze środków finansowych 
Województwa Podkarpackiego  w ramach programu 
Mecenat kulturalny 2013"

 

Duże miasta mają swych historyków, często nawet o uznanym autorytecie naukowym, o małych zaś rzadko, kto pisze. A to one właśnie w przeciągu dziejów stanowiły większość na mapie urbanizacyjnej Rzeczypospolitej.

To w nich jak w soczewce skupiały się losy ludzi różnych stanów, narodowości i wyznań. „Małość” sprzyjała konsolidacji, przełamywała izolacjonizm, sprzyjała wzajemnym wpływom w dziedzinie kultury i obyczajowości, a więzi sąsiedzkie były na ogół mocniejsze. Wspólnota losów, zwłaszcza wobec zagrożeń zewnętrznych, spajała społeczność miejską. Nawet jeśli dochodziło do konfliktów wewnętrznych, to z pomocą proboszcza, rabina lub lokalnego mędrca, starano się je łagodzić, bo ludzie byli sobie nawzajem potrzebni.

Taką małą społecznością miejską od schyłku średniowiecza po czasy najnowsze były Wielkie Oczy.

Jej zasadniczą cechą publikacji jest próba odtworzenia tego, czego już nie ma, czyli bogatego świata wspólnego życia w małomiasteczkowym wielkoockim mikrokosmosie Polaków, Ukraińców i Żydów; przenikania się trzech narodów, trzech religii, trzech języków i trzech kultur, w otoczeniu wiejskiego środowiska zamieszkałego niemal wyłącznie przez ludność ukraińską. Jeśli do tych trzech podstawowych społeczności etnicznych dodać jeszcze „przyprawy” w postaci osadnictwa wołoskiego, turecko-tatarskiego i niemieckiego1, to dopiero wtedy otrzymamy pełen obraz tego, czym było niegdyś galicyjskie miasteczko Wielkie Oczy, które dzisiaj jest małą osadą „na końcu świata”, gdzieś w połowie drogi między Lubaczowem w Polsce a Jaworowem na Ukrainie.

...



SPIS TREŚCI:

PRZEDMOWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9

DZIEJE WIELKICH OCZU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13

OD ŚREDNIOWIECZA DO POŁOWY XVII WIEKU . . . . . . . . . . . . . . .14

Ruś Czerwona – walka o panowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . .15

Osadnictwo żydowskie na Rusi Czerwonej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . .18

Początki Wielkich Oczu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .19

U SCHYŁKU PIERWSZEJ RZECZYPOSPOLITEJ . . . . . . . . . . . . . . . . . 31

Uzyskanie praw miejskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .31

Okres przedrozbiorowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .37

POD RZĄDAMI AUSTRIACKIMI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48

Zmiany właścicieli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .49

Rozwój gospodarczy i demografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .55

Szkolnictwo i opieka socjalna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .76

I WOJNA ŚWIATOWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .92

Okupacja rosyjska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .92

Powrót pod panowanie austriackie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .101

LATA MIĘDZYWOJENNE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .103

Wojny polsko-ukraińska i polsko-bolszewicka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .103

Odbudowa ze zniszczeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .110

Stosunki narodowościowe i społeczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .115

II WOJNA ŚWIATOWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .123

Pierwsze wejście Niemców . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .123

20 miesięcy okupacji sowieckiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .126

Początek okupacji niemieckiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .139

Eksterminacja Żydów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .147

Pierwsze represje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .147

Wysiedlenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .149

Zagłada . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .153

Losy Polaków i Ukraińców . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .160

Roboty przymusowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 160

Armia Krajowa w Wielkich Oczach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 160

Początki napięć polsko-ukraińskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163

Tragiczny lipiec – atak UPA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169

Partyzantka sowiecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177

CZASY PO II WOJNIE ŚWIATOWEJ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181

Trudne lata . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181

Wejście Sowietów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181

Utworzenie Milicji Obywatelskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188

„Dobrowolne” wysiedlanie Ukraińców . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193

Przymusowe wysiedlanie Ukraińców . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199

Akcja „Wisła” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221

Stabilizacja i czasy współczesne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 224

WŁAŚCICIELE WIELKICH OCZU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .231

Na początku byli Miękiccy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 232

Piotr Mohyła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 234

Mojżesz Mohyła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235

Anna Potocka z Mohyłów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 238

Andrzej Modrzewski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 239

Urszula Modrzewska z Krasickich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243

Elżbieta Łaszcz z Modrzewskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 244

Aleksander Michał Łaszcz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 244

Józef Antoni Łaszcz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 245

Anna Potocka z Potockich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 246

Franciszek Salezy Potocki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 246

Szczęsny Stanisław Potocki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 247

Adam Poniński . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 250

Joanna Lubomirska von Stein . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251

Franciszek Grzegorz Lubomirski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251

Fabian Sebastian Roman . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 252

Franciszek Placyd Roman . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 252

Andrzej Jordan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 252

Józef Stanisław Wielopolski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 253

Leona Wielopolska z Dembińskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 253

Aleksander Wielopolski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 253

Ludwik i Antonina Skarbek Borowscy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 254

Aleksandra Horoch ze Skarbek Borowskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 254

Seweryn Horoch . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .255

Gustaw Adolf Hagen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .255

Edward Hagen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .256

Stanisław Hagen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .256

Karol Czerny – „ostatni pan na Wielkich Oczach” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .257

GMINA, PARAFIA, PAROCHIA, KAHAŁ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .259

PODZIAŁ ADMINISTRACYJNY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .260

Okres przedrozbiorowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .260

Pod zaborem austriackim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .261

Okres międzywojenny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .263

Pod okupacją . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .265

Czasy współczesne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .269

PARAFIA GRECKOKATOLICKA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .277

Duchowni greckokatoliccy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .281

GMINA ŻYDOWSKA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .287

Rabini . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .290

PARAFIA RZYMSKOKATOLICKA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .294

Duchowni rzymskokatoliccy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .297

ZABYTKI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .309

DWÓR . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .310

KOŚCIÓŁ I KLASZTOR . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .312

CERKIEW . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .318

SYNAGOGA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .322

DOMY WIEJSKIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .330

PARKI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .332

CMENTARZ GRECKOKATOLICKI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .334

CMENTARZ ŻYDOWSKI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .334

CMENTARZ RZYMSKOKATOLICKI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .337

WSPOMNIENIA I RELACJE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .339

Stanisława Cicha . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .339

Icchak (Issie) Hoffman . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .343

Machla Kantorovitch (Mania Hoffman) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .351

Katarzyna Konstantynowicz (Maślij) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 352

Ryszard (Reuven, Ryzio) Majus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .357

Michał Maślij . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .366

Cwi Orenstein . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 382

Grażyna Partyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 397

Kazimierz Sawiński . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 399

Jadwiga Schmidt (Czerny) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 403

Stanisław i Henryka Szarota (Strasser) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 417

Marek Urban (Wizenblit) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 427

Lea Zukerberg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 434

 

ANEKSY

ANEKS 1

NAZWY GEOGRAFICZNE GMINY WIELKIE OCZY . . . . . . . . . . . . . . . . . . 439

Miejscowości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 440

Wzgórza i wzniesienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 449

Rzeki i potoki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 451

Lasy, uroczyska i niwy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 453

ANEKS 2

PRUSKIE KSIĘGI PUŁKOWE – I WOJNA ŚWIATOWA . . . . . . . . . . . . . . . . 457

ANEKS 3

SPRAWOZDANIE TECHNICZNE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 478

 

ŹRÓDŁA I LITERATURA

ARCHIWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 489

WYDAWNICTWA ZWARTE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 490

WYDAWNICTWA CIĄGŁE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 503

MATERIAŁY NIEPUBLIKOWANE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 508

WSPOMNIENIA I RELACJE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 509

MAPY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 510

 

OBJAŚNIENIA SKRÓTÓW . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .512

INDEKS NAZW GEOGRAFICZNYCH I ADMINISTRACYJNO-TERYTORIALNYCH

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .515

INDEKS OSÓB . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .533

SKOROWIDZ PSEUDONIMÓW . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .551

 
   
 


Uwaga!
Jeśli interesuje Państwa jakiś fragment książki to możemy go przesłać jako załącznik do poczty elektronicznej. Koszt 5 zł za pierwsze 16 stron, a za każdą kolejną stronę po 10 gr. W przypadku, gdy nie posiadamy wersji elektronicznej danego materiału, to możemy przesłać jego kserokopię w cenie 30 gr. za stronę plus koszty przesyłki (za zaliczeniem pocztowym). W przypadku zainteresowania naszą ofertą prosimy o  kontakt

Przy zamawianiu prosimy zawsze podać tytuł publikacji.